nojavan
06-10-2009, 10:06 AM
ابراهيم - قاسمي روشن
اعتياد به مواد مخدر يكي از معضلات اصلي جامعه جهاني است. آمار رو به افزايش مصرف مواد مخدر در دنياي كنوني به گونه اي است كه يكي از سم شناسان معروف دنيا به نام لودوينگ مي گويد: «اگر غذا را مستثني كنيم، هيچ ماده اي در روي زمين نيست كه به اندازه مواد مخدر اين چنين آسان وارد زندگي ملت ها شده باشد».[1] مطابق گزارشات آماري، مصـرف مـواد مـخدر در ايـران نـيز روندي افزايش دارد و در ميان انواع ناهنجاري ها، آسيب زاترين و گسترده ترين معضلات است. اينك پديده اعتياد در ميان زنان نيز همچون عارضه اي فردي، خانوادگي و اجتماعي مطرح مي باشد و داراي ابعاد پيچيده و چندگانهاي است؛ بدين جهت بررسي هاي جامعه شناخـتي، روانـشناختي، اقتصادي... در راستاي شناسايي علل و عوامل اين معضل و يافتن راهكارهاي مؤثر جهت پيشگيري، مقابله و درمان ضروري است.
تعريف اعتياد
اعتياد در لغت به معناي عادت كردن و يا خوي كردن به چيزي است.[2] سازمان ملل متحد (1950) اعتياد را اين گونه تعريف كرده است: اعتياد، مسموميت حاد يا مزمني است كه براي شخص يا اجتماع زيان بخش ميباشد و از طريق استعمال داروي طبيعي يا صنعتي ايجاد مي شود. اعتياد به مواد مخدر داراي سه ويژگي ذيل است:
1)- احساس نياز شديد به ادامه استعمال دارو و تهيه آن از هر طريق ممكن.
2)- وجود علاقه شديد به افزايش مداوم ميزان مصرف دارو.
3)- وجود وابستگي رواني و جسماني به آثار دارو، به طوري كه در اثر عدم دسترسي به آن، علائم وابستگي رواني و جسماني در فرد معتاد هويدا شود.[3]
انواع مواد مخدر
مواد مخدر را به لحاظ نوع اثرگذاري، عوارض جانبي، نحوه مصرف و نوع وابستگي تقسيم مينمايند. برخي از انواع مواد مخدر شامل ترياك، مورفين، هروئين، حشيش، متادون، اِل. اس .دي و سيگار است. با گذشت زمان اين مواد، در اشكال، تركيبات، آثار و اسامي جديدي عرضه مي شود كه يكي از جديدترين آنها قرص شادي (اكستاسي) يا «متيل دي اكسي متيل آمفتامين»[4] مي باشد كه به شكل آدامس، قرص، كپسول يا پودر مورد استفاده قرار مي گيرد و عوارض خطرناك روحي و جسمي را به دنبال دارد. امروزه اعتياد به سيگار به عنوان تنها مادة تخدير كننده ايي كه براي همه افراد جامعه قابل دسترسي ميباشد و مصرف آن قبح اجتماعي خود را از دست داده، رو به افزايش است. به زعم بسياري از افراد جامعه، سيگار، جزء مواد مخدر محسوب نمي شود، در حالي كه بر اساس طبقه بندي سازمان جهاني بهداشت (1980) به عنوان يكي از مجموعه هاي اعتياد به مواد مخدر به حساب آمده است.[5] افراد سيگاري بيشتر از سايرين در معرض اعتياد به مواد مخدر قرار دارند. تحقيقات نشان مي دهد كه 95 درصد از معتادان قبل از اعتياد، سابقه مصرف سيگار داشته اند.[6] اخيراً مصرف سيگار در بين جوانان و زنان ايراني افزايش يافته است. بر اساس اطلاعات سازمان ملي جوانان 30 درصد جوانان كشور در سنين 10 تا 19 سالگي، استعمال دخانيات را تجربه كرده اند و نسبت پسران در اين تجربه بيش از دختران است.[7] مطابق آمار، حدود 4/3 درصد زنان ايراني سيگار استعمال مي كنند و بيشتر آنها تحصيل كرده مي باشند، به طوري كه گفته مي شود 5 درصد دختران دانشجو سيگاري هستند.[8] از نظر زنان و دختران سيگاري، مصرف سيگار نشانه تشخّص، امروزي بودن، برابري بين زن و مرد، عامل جلب توجه و نيز وسيله جلب رضايت براي ورود به برخي گروه هاي دوستي پسران است.[9]
متغيرهاي اعتياد
- سن
سن، يكي از عواملي است كه در نوع رفتار و افعال انسان تأثير بسزائي دارد، افراد در دوره هاي سني متفاوت داراي شخصيت هاي متفاوتي هستند. هر يك از اين دوره هاي سني، زمينهاي را براي انجام رفتاري خاص فراهم ميكند. يكي از حساس ترين و مهم ترين دوره هاي سني، مرحله نوجواني و جواني است كه از حدود 12 سالگي شروع و تا حدود 25 سالگي ادامه مييابد. در اين مرحله، فرد واجد خصوصياتي از قبيل تشخّص طلبي، استقلال طلبي، خودنمايي، مخالفت جويي، هيجان خواهي، تأثيرپذيري از گروه دوستان و ... مي باشد. در نتيجه زمينه مناسبي براي انحراف وي وجود دارد. داده ها نشان مي دهد كه گروه هاي سني به طور مساوي در معرض اعتياد قرار ندارند، بلكه هر چه سن افراد بالاتر مي رود، زمينه هاي ابتلا به اعتياد كاهش مي يابد؛ به طوري كه 16 درصد معتادان، كمتر از 20 سال هستند و 28 درصد از آنها در سنين 20 تا 24 سالگي معتاد مي شوند. تحقيقات نشان ميدهد كه در سنين بالاتر گرايش به مواد مخدر كاهش مييابد.[10]
- جنس
در اكثر جوامع، زنان بسيار كمتر از مردان رفتار انحرافي و مجرمانه دارند. در ايران، نرخ اعتياد مردان بيش از زنان است. به طوري كه 95 درصد معتادان، مرد و 5 درصد زن ميباشند. تعداد معتادان زنداني مرد نيز بيش از زنان معتاد زنداني است، زيرا اغلب زنان معتاد، مواد مخدر را در خانه مصرف مي كنند و به همين دليل مشكل اعتياد آنان كمتر به چشم مي آيد و آشكار مي شود.
- سطح تحصيلات
بين سطح تحصيلات، با گرايش به مواد مخدر همبستگي معكوس وجود دارد. با افزايش سطح تحصيلات، از ميزان معتادان كاسته مي شود. آمار نشان مي دهد كه تحصيلات اكثر معتادان، در حد دوره متوسطه است.[11] به نظر مي رسد با افزايش آگاهي فرد نسبت به آثار و پيامدهاي اين مواد و اشتغالات فكري و عملي وي، گرايش فرد به رفتارهاي انحرافي از جمله اعتياد كاهش مي يابد.
- شغل
تحقيقات نشان مي دهد كه نارضايتي شغلي و فشار ناشي از آن، موجب ناراحتي و خستگي فرد شده و او را وادار مي سازد تا براي فرار از اين مشكلات، به مواد روي آورد. امروزه به دلايل مختلف، وظيفه خانه داري و تدبير امور منزل از سوي برخي افراد، عملي بي ارزش شمرده ميشود كه افراد فاقد توانايي هاي شغلي، وقت خود را صرف آن مينمايند. اين تفكر رضايت زنان را نسبت به نقش خانه داري، كمتر ميكند، به طوري كه آن را رفتاري تكراري و خسته كننده ميشمارند، لذا براي رهايي از عوارض آن، به مصرف مواد مخدر گرايش پيدا ميكنند. مطابق آمار، اغلب زنان معتاد، خانه دار بوده اند.[12]
- وضعيت تأهل
تعداد زنان معتاد متأهل، بيش از دختران معتاد است. زنان برخلاف مردان به جهت نظارت بيشتر از سوي اعضاي خانواده و خويشتن داري ذاتي، كمتر كارهاي آسيب زا و خطرناك انجام ميدهند. از اين رو بين آمار زنان و مردان معتاد تفاوت معناداري وجود دارد. عامل اصلي اين موضوع به اعتياد همسر بازميگردد.
علل و عوامل اعتياد
اعتياد زنان، معضلي چند وجهي است و علل و عوامل متعددي نظير علل فردي، خانوادگي و اجتماعي در بروز و اشاعه آن مؤثر است.
الف)- علل فردي
يك بخش از عوامل مؤثر در مصرف مواد مخدر علل فردي است. نتايج يك پژوهش در خصوص شناسايي عوامل اعتياد زنان، در بخش بررسي عوامل فردي، كاهش دردهاي جسماني را با 47 درصد، كسب لذت 20 درصد، كنجكاوي 24 درصد و كـمبودهاي عاطـفي را با 9 درصد گزارش نموده است.[13]
- فقدان شناخت
پايين بودن سطح شناخت زنان نسبت به مشخصات مواد مخدر و پيامدهاي ناگوار مصرف آن، از جمله عوامل اعتياد است. بسياري از افراد به جهت عدم اطلاعات كافي از عواقب مصرف مواد و زودباوري[14] و ارضاي حس كنجكاوي، به استعمال مواد مخدر روي مي آورند، اين مسأله در بين جوانان، خصوصاً جوانان باهوش، حادتر است. چنانچه فرد در اولين مرتبة مصرف مواد مخدر، احساس خوشايندي داشته باشد، سعي مي كند كه در روزهاي بعد، از هر طريق ممكن، مقدار ديگري از آن را مصرف نمايد، لذا به تدريج معتاد ميشود.
- ضعف اراده
بين اعتياد با زمينه هاي شخصيتي افراد همبستگي وجود دارد. هر چقدر افراد از عزم و اراده قوي برخوردار باشند، به همان نسبت در برابر رفتار انحرافي ديگران (بستگان، دوستان، آشنايان و ...) و مقاومت مينمايند و از ارتكاب آن دوري مي كنند. در حالي كه افراد سست رأي، سريع تحت تأثير افراد معتاد قرار گرفته و ارزش ها، هنجارها و اسلوب رفتاري آنان را مي پذيرند. در مجموع به نظر مي رسد افرادي با روحيات ضعيف، زودباور، كم طاقت در برابر مشكلات، سرخورده، فاقد اعتماد به نفس، هيجاني و... بيشتر در معرض خطر ابتلا قرار دارند.
- پايين بودن سطح تحمل
تحمل پذيري و بردباري افراد در برابر سختي ها و ناملايمات، به خلق و خو، ساختار فيزيولوژيكي و قدرت اراده آنها بستگي دارد. هر چقدر سطح تحمل افراد كمتر باشد، بيشتر به دنبال لذت جوئي هاي آني و راحت طلبي مي روند و كمتر اهداف متعالي و بزرگ را دنبال مي كنند. امروزه متأسفانه جوانان درصددند به جاي رسيدن به لذت هاي پايدار، از ابزارهاي نامشروع و راههاي ميان بُر براي رسيدن به لذت ها و خوشي هاي آني و گذرا استفاده نمايند، در حالي كه اين مسأله به جهت پيامدهاي ناگوار آن، در شريعت مورد مذمت قرار گرفته است. حضرت علي (ع) مي فرمايند: «كم من شهرة ساعةِ اورثت حزناً طويلاً». «چه بسا ساعتي كامروايي، اندوهي طولاني به بار آورد و غم و غصه اي فراوان را در پي داشته باشد».[15] همچنين حضرت، درباره كساني كه به خطرات لذات انحرافي توجه دارند، اما آن را طلب مي كنند، مي فرمايند: «عجبتُ لمن عرف سوء عواقب اللذات كيف لا يعف» «از كسي كه عواقب بد لذت ها را مي داند، ولي از آن دست برنمي دارد، تعجب مي كنم».[16] بسياري از زنان معتاد تنها به دنبال لذت هاي آني و زودگذر بوده اند. نتايج تحقيق بر روي 132 معتاد نشان مي دهد كه شايع ترين علل اعتياد از ديدگاه آنان به ترتيب وجود ناراحتي هاي روحي، تفريح و خوش گذراني بوده است.[17] بر اساس گزارش دبير شوراي هماهنگي مبارزه با مواد مخدر استان خراسان، مصرف تفنني مواد مخدر در اين استان افزايش يافته و تعداد زنان زنداني به جرم مصرف و توزيع مواد مخدر در اين استان بيش از ساير استانها است. بر پايه شواهد، مصرفِ تفنني مواد در بين دختران نمود بيشتري دارد.[18]
- شخصيت ضد اجتماعي
شخصيت هاي ضد اجتماعي، معمولاً رفتاري را مرتكب مي شوند كه مورد قبول افراد جامعه نيست، ولي خود، آن رفتار را ناپسند و زيان بخش نمي دانند. آنان با اتخاذ شيوه هاي نامناسب از قبيل دروغ گويي، مكر و فريب، دزدي و ... براي رسيدن به مقاصد نامشروع، حقوق ديگران را پايمال ميكنند. از نشانه هاي شخصيتهاي ضد اجتماعي خودمحوري، فقدان احساس گناه و پشيماني، جلب اعتماد ديگران، بي توجهي نسبت به مهرباني و اعتماد ديگران و داشتن ظاهري فريبنده و آرام است.[19] همچنين بارزترين ويژگي آنها، لذت طلبي، فرار از درد و مشكلات و رهايي از مسئوليت هاي زندگي است؛ آنها به منظور تأمين اين اهداف به اعتياد رو مي آورند، لذا بسياري از معتادان، شخصيت ضداجتماعي دارند».[20]
- احساس تنهايي
يكي از عوامل عمدة ارتكاب رفتارهاي انحرافي نظير اعتياد، احساس تنهايي است؛ به طوري كه بعضي روانشناسان، اعتياد را بيماري تنهايي مي دانند. افرادي كه ارتباط مستحكمي با ديگران (خانواده، دوستان، بستگان) ندارند و هميشه احساس تنهايي مي كنند و تنهايي آنان نتيجه ناكامي و شكست در عشق و دوستي ميباشد، سعي مي كنند براي فراموشي شكست و ناكامي خود درعشق و رهايي از غم ها و غصه ها، به مواد تخدير كننده روي آورند و بدون در نظر گرفتن عواقب منفي و ناگوار آن، لذتهاي آني را جايگزين آن نمايند.
- دردهاي جسمي
برخي افراد، براي تسكين دردهاي جسمي، از مواد مخدر و مشتقات آن استفاده مي كنند. اين تسكين موقتي براي فرد مصرف كننده، به منزلة پاداش تلقي مي شود، لذا استعمال مواد را ادامه داده و در نتيجه معتاد ميشود. تحقيقات بر روي 2105 معتاد نشان مي دهد كه 312 نفر از آنها به علت بيماري جسمي، معتاد شده اند.[21]
- تعدي هاي جنسي و جسمي
محققان مؤسسه علمي مواد مخدر آمريكا در تحقيقات خود به اين نتيجه رسيده اند كه سابقه تعدي جنسي و فيزيكي در زنان، مي تواند زمينه ساز گرايش به مصرف مواد مخدر در بين زنان باشد. مطابق پژوهش هاي اين مركز، زناني كه مورد تعدي جسمي و جنسي قرار گرفته اند، 4 برابر زنان ديگر به سوي اعتياد كشيده شده اند.[22]
ب)- علل خانوادگي
- اعتياد والدين
خانواده اولين محيطي است كه فرزندان را با باورها، ارزش ها و هنجارهاي جامعه آشنا مي كند و به تدريج شخصيت فرزندان را بر اساس اين عناصر شكل مي دهد. فرزندان با الگوبرداري از والدين، اغلب رفتارهاي آنان، حتي رفتارهايي را كه والدين توجهي به آن ندارند، نـظـير شـيـوه و لـهجه صحبت كردن، پرخاشگري، به كار بردن الفاظ ناپسند، فحاشي، كارهاي خلاف و ... تقليد ميكنند. اعتياد والدين به سيگار يا مواد مخدر، موجب مي شود تا فرزندان، رفتار آسيبزاي آنها را الگو قرار داده و معتاد شوند. از سوي ديگر تحمل فرزندان، به جهت زندگي در خانه اي كه آلوده به مواد مخدر است و اغلب اعضاي خانواده نشئه و بيكار و ... مي باشند، كاهش مييابد و به سوي اعتياد كشيده ميشوند.
- درگيري و ستيز بين والدين
درگيري و نزاع بين والدين در محيط خانواده موجب سلب آرامش و آسايش فرزندان در خانه مي شود، لذا آنها ترجيح ميدهند كه بيشتر اوقات خود را در خارج از منزل سپري نمايند و به جهت كمبود محبت از سوي والدين، جذب محبت هاي ظاهري گروههاي منحرف شوند و با تحريك آنها براي رهايي از سختي ها و مشكلات زندگي، به مصرف مواد مخدر روي آورند. براساس نتايج يك پژوهش، حدود 82 درصد از معتادان، ستيزه هاي خانوادگي را عامل فرار خود از منزل و رو آوردن به اعتياد مي دانند.[23] بنابراين هر چقدر اختلافات خانوادگي بيشتر باشد، احتمال گرايش فرزندان به سوي اعتياد بيشتر است.
- اعتياد همسر
شوهران معتاد يكي از مهم ترين عوامل اعتياد زنان به حساب مي آيند. آنها براي آنكه در موقع استعمال مواد مخدر مصاحبي داشته باشند و از سرزنش و انتقاد همسر خود بكاهند و در موقع تنگدستي و عدم تمكّن مالي براي تهيه مواد مخدر، او را به كارهاي ناپسند و نامشروع نظير گدايي، فروش مواد مخدر و خودفروشي بكشانند، زن خود را معتاد ميكنند و حتي از فرزندان خويش سوء استفاده مينمايند و آنها را به توزيع مواد مخدر وادار ميكنند. گاه برخي مردان معتاد، دختران كم سن و سال خود را به ازدواج با افراد مسن و ثروتمند مجبور مي كنند و يا به انجام كارهاي سخت واميدارند.
- نارضايتي از زندگي زناشويي
زناني كه از زندگي زناشويي خود، راضي نيستند و احساس مي كنند كه راهي براي بازگشت ندارند، بيشتر در معرض خطر اعتياد هستند. به طور نمونه دختر كم سني كه پدرش براي رهايي از مخارج زندگي، او را مجبور به ازدواج با فردي ميكند كه از نظر سني بزرگتر است و شغل و تحصيلات مناسبي ندارد؛ در اين صورت، تنفر بيش از اندازه از شوهر، او را وادار مي كند كه به جاي دلبستن به زندگي و انجام نقش هاي خويش و اظهار عشق و علاقه به شوهر، جذب گروه هاي منحرف و معتاد شود و به انگيزه هاي مختلفي از جمله تقليل ناراحتي هاي روحي و رواني، رهايي از فشار زندگي و جبران نارضايتي از ارتباط جنسي با شوهر، به سوي كسب لذت هاي جايگزين نظير مصرف مواد مخدر كشيده شود.
همچنين زناني كه در زندگي قبلي و فعلي خود مورد بدرفتاري و خشونت همسر قرار گرفته اند، ممكن است براي غلبه بر درد، اضطراب و ترس ناشي از آن، مواد مخدر مصرف كنند.
- از هم گسيختگي خانواده
طلاق و جدايي به عنوان آسيبي اجتماعي، آثار رواني نامطلوبي بر روي زوجين و فرزندان آنها مي گذارد. پژوهش ها نشان مي دهد كه تعداد قابل توجهي از زنان بعد از طلاق نسبت به آينده نااميد بوده و احساس اضطراب، دلتنگي و اندوه مينمايند. در اغلب خانواده هاي طلاق، فرزندان به ويژه دختران، از منزل و مدرسه فرار مي كنند و جذب باندهاي انحراف شده و به ارتكاب جرائم مختلف از جمله اعتياد تن مي دهند. طلاق و جدايي از همسر همچنين اثرات سوء و ناگواري را بر زوجين به ويژه زن برجاي مي گذارد، به حدي كه زن مطلقه براي رفع مشكلات روحي ناشي از طلاق به اعتياد گرايش پيدا ميكند.
- پارتي هاي خانوادگي
يكي ديگر از عواملي كه در انحراف افراد خصوصاً زنان تأثير بسياري دارد، برگزاري پارتي هاي خانوادگي، به ويژه پارتي هاي شبانه معروف به «ميهماني هاي شيطاني» است. مردان و زنان لاابالي به بهانه هاي مختلفي از قبيل جشن تولد، جـشـن و سور و... در يك منزل و محفل گرد آمده و به جشن و پايكوبي مي پردازند. افراد در اين مجالس، پس از مصرف مواد مخدر، خصوصاً مواد توّهم زا شروع به رقص مي كنند. مصرف اين مواد، نشاط و سرخوشي كاذبي ايجاد ميكند و آنها را به انجام كارهاي نامعقول و ناشايست وامي دارد.
ج)- علل اجتماعي
- فقر و رفاه بيش از حد
عدم دسترسي به امكانات مالي و معيشتي، احساس محروميت، ناكامي و افسردگي مي تواند زمينة اعتياد برخي زنان را ايجاد كند. همچنين زناني كه به واسطه برخورداري از مال و ثروت و امكانات رفاهي فراوان، فرصت بيشتري براي شركت دركلوپها، پارتيها، كافيشاپها و يا انجام مسافرتهاي تفريحي به داخل و خارج از كشور را دارند، به احتمال زياد در معرض اعتياد به مواد مخدر هستند. از اينرو در هر دو طبقه فقير و غني، امكان گرايش به اعتياد به دلائل خاص وجود دارد، ليكن بعضي معتقدند كه پراكندگي معتادين به مواد مخدر در بين طبقات بالا و پائين جامعه در حال تغيير است و دستيابي به نتيجه (مشخص) در اين موارد، مشكل به نظر ميآيد.[24]
- دوستان ناباب
گروه دوستان بعد از خانواده، دومين عامل مهم و اساسي است كه بيشترين تأثير را در شكلگيري شخصيت افراد دارد، زيرا فرد زماني جزء گروه دوستان محسوب ميشود كه ارزشها و هنجارهاي مورد قبول آنها را بپذيرد و بر اساس آن رفتار كند، در غير اين صورت از طرف آن گروه طرد ميشود و در نهايت از گروه اخراج ميشود. تأثير گروه بر فرد به حدي است كه براي حركت خلاف جريان گروه، بايد از اراده و ايمان بسيار بالايي برخوردار باشد تا بتواند ارزشها و هنجارهاي جمع را نپذيرد يا تغيير دهد. اولياء دين، در انتخاب و گزينش دوست صالح و دوري از همنشيني با افراد ناصالح سفارش نمودهاند. رسول گرامي اسلام (ص) در مورد دوستي با افراد منحرف ميفرمايد: «محاسبة اهل الهوي منساة للايمان و محضرة للشيطان»، «همنشين بد زمينه حضور شيطان را فراهم ميكند».[25]
پيامدهاي اعتياد زنان
اعتياد، موقعيت و منزلت اجتماعي فرد را تنزل ميدهد و او را در نزد ديگران به عنوان فردي معرفي ميكند كه بي عاطفه، خودخواه، فاسد و داراي شخصيت نامتعادل و ناموزون است. اعتياد، نظام خانواده را متلاشي مينمايد، درآمد خانواده و جامعه را تقليل ميدهد و بخش قابل توجهي از آن را اتلاف مي نمايد. فرد معتاد نسبت به قوانين اجتماعي و دستورات ديني بي تفاوت ميگردد و اين مسأله، زمينة ارتكاب بسياري از انحرافات را از سوي وي فراهم ميكند. از اين رو بر اساس قوانين جمهوري اسلامي ايران و بسياري از كشورهاي ديگر، اعتياد به مواد مخدر جرم تلقي مي شود. اعتياد زنان، آسيب هاي جبران ناپذيري را بر فرد، خانواده و جامعه وارد مي سازد كه برخي از اين پيامدها در اين مجال بررسي مي شود.
الف)- پيامدهاي فردي
- ابتلا به بيماري هاي رواني
هرچند در اغلب موارد بيماري هاي روحي زمينه ساز اعتياد زنان مي باشد، اما چنانچه فرد قبل از اعتياد، از سلامت روحي و رواني برخوردار باشد، اعتياد مي تواند موجب بروز بسياري از بيماري هاي رواني باشد.
- ابتلا به بيماريهاي جسمي
احتمال ابتلا به انفاركتوس عضله قلب، سكته مغزي و سرطان لثه و مثانه و سرطان دهانة رحم با مصرف سيگار و مواد مخدر در زنان افزايش مييابد.[26]
استعمال مواد مخدر همچنين منجر به عوارض سوء در دوران حاملگي و يائسگي زود هنگام ميشود و احتمال ناباروري و يا باروري ديرهنگام و سقط جنين را افزايش ميدهد.[27]
- ابتلا به بيماريهاي جنسي
اعتياد زنان آنها را براي تأمين هزينه مواد مخدر به روسپيگري و خودفروشي مي كشاند، در نتيجه، اغلب آنان مبتلا به انواع بيماري هاي جنسي نظير سفليس، سوزاك و ايدز هستند.
ب)- پيامدهاي خانوادگي
- كاهش فرصت ازدواج دختران معتاد
اعتياد مي تواند مانع بزرگي در ازدواج دختران معتاد باشد؛ زيرا هيچ فردي راضي نميشود چنين دختري را به عنوان مادر فرزندان خود انتخاب كند و اگر دختر معتادي بتواند از روي مكر و فريب، فردي را به خود جلب نموده و با او ازدواج كند، اين ازدواج پايدار نخواهد بود. همچنين دختري كه مادري معتاد داشته باشد، به جهت تنزل موقعيت و حيثيت خانوادگي كمتر مورد پذيرش اجتماعي جهت انتخاب و همسري مي باشد.
- طرد از خانواده
زنان معتاد علاوه بر از دست دادن اعتبار و منزلت اجتماعي خود، از لحاظ عرف جامعه مورد قبول نيستند و طرد مي شوند. اين طرد همچنين از سوي خانواده فرد معتاد نيز صورت مي گيرد،[28] به جهت آنكه اعتياد زنان معمولاً نشانه فروغلتيدن آنها در انواع رفتارهاي ضداخلاقي مي باشد. خانواده زنان معتاد، روابط عاطفي و انواع حمايت هاي خانوادگي را از آنان (به ويژه دختران) قطع مي كنند و اين مسأله آغاز مشكلات جديدتر و خطرناك تر است.
- عدم ايفاي نقش مادري
بيترديد اعتياد مادر موجب ميشود كه دائماً به فكر رفع نيازها و وابستگيهاي جسماني و رواني خود باشد و نتواند وظايف مادري خود را به خوبي انجام دهد. فرزندان اين خانواده از ابراز احساسات و عواطف مادري محرومند و ممكن است جذب كساني شوند كه به دروغ نسبت به آنها اظهار عشق و علاقه مينمايند. همچنين به جهت ارتباط مستمر مادر با فرزندان، ميزان اثرگذاري او بر افكار، اخلاق و رفتار فرزندان بيش از پدر است، بنابراين تأثيرات منفي اعتياد مادر بر دختران، مضاعف ميباشد.
- فروپاشي خانواده
زن معتاد، نسبت به اعضاي خانواده خود احساس مسئوليت نميكند و هميشه نيازهاي خود را برخواستههاي آنها مقدم ميدارد. ارتباط عاطفي او با اعضاي خانواده بسيار سطحي و زودگذر است و در آلام آنها همدردي نمي نمايد. هيچ يك از وظايف و نقش هاي خود را انجام نمي دهد، چنين رويه اي در نهايت منجر به درخواست طلاق از سوي مرد مي شود. تحقيقات نشان مي دهد تأثير اعتياد مادر در فروپاشي خانواده و قرباني شدن كودكان حتي از اعتياد پدر بيشتر است. زيرا با اعتياد مادر به عنوان ركن اصلي خانواده، نظم و انضباط خانواده برهم مي خورد و در صورت زنداني شدن زن معتاد، معمولاً همسر وي ازدواج مجدد مي نمايد و اصولاً زندگي خانوادگي نابسامان مي گردد.
- ايجاد نسل معتاد
يكي از اميال و آرزوهاي هر خانواده، داشتن فرزندان سالم و تندرست است، از اينرو والدين تمام توان خود را براي دسترسي به اين مطلوب به كار ميگيرند، اما مادر معتاد در دوران بارداري، فرزندش را معتاد و ناقص مي كند و با دست خود، از داشتن فرزند سالم محروم ميشود و فرزنداني معتاد و بيمار تحويل جامعه ميدهد. يافته هاي تحقيقاتي حاكي از آن است كه به احتمال زياد، نوزاد زنان معتاد از نظر فيزيكي غيرعادي بوده و دچار محروميت ميباشند. گاهي اعتياد مادر نيز موجب اعتياد و مسموميت نوزاد مي شود.[29]
- عدم نظارت بر رفتار فرزندان
يكي از آثار اعتياد، از ميان رفتن نظم و انضباط و كنترل رفتار اعضاي خانواده است. والدين معتاد، به جاي اينكه افكار، اخلاق و رفتار فرزندان را كنترل كنند؛ اعمال و روابط آنها توسط ساير اعضاي خانواده كنترل مي شود و حتي از سوي فرزندان شماتت ميشوند. در اين شرايط فرزندان از آزادي بيشتري برخوردار بوده و در مقابل رفتارهاي مختلف خود پاسخگو نيستند. در اغلب موارد، پسران (و اخيراً دختران) شبها را با گروه دوستان خود سپري مي كنند و بدون اجازه و رضايت والدين به هر شهري كه بخواهند مسافرت مي كنند و هر گروهي را براي دوستي خود برمي گزينند و از هر راهي كه بخواهند درآمد كسب كرده و هر طور بخواهند خرج مي كنند، از اينرو زمينه انحراف فرزندان داراي والدين معتاد به مراتب بيشتر است. در اين خانوادهها فرزندان معمولاً ترك تحصيل نموده يا دچار افت تحصيلي ميشوند.
- ارائه الگوي نامناسب رفتاري
در خانوادهاي كه مادر، معتاد ميباشد، احترام متقابل بين افراد، جاي خود را به نزاع و درگيري ميدهد و در نتيجه فرزندان براساس ارزشها و هنجارهاي موجود در جامعه پرورش نمي يابند، زيرا الگوهاي مناسب رفتاري ندارند، همچنين به دليل عدم روابط محبتآميز با مادر، حاضر به پذيرش نصايح وي نيستند و رفتارهاي خود را براساس خواسته خود تنظيم مي كنند.
روابط عاطفي و رواني مادر با فرزندان، به دليل اعتياد آسيب مي بيند و مصرف مواد مخدر براي وي اولويت مي يابد. همين امر فرزندان را نيز به سوي اعتياد، بزهكاري و رفتار ضد اجتماعي مي كشاند.
- كاهش روابط فاميلي
يكي از نيازهاي رواني انسان، روابط عاطفي و محبتآميز با افراد ديگر است. بخش زيادي از اين نيازهاي انساني به واسطه روابط ميان اعضاي خانواده و بخش ديگر، از طريق روابط ميان اين اعضا با ساير بستگان و دوستان حاصل ميشود. عدم ارضاي صحيح و كامل اين نياز موجب ميشود تا در شخصيت افراد اختلالاتي ايجاد شود. اعتياد والدين علاوه بر اينكه روابط بين اعضاي خانواده را دستخوش اختلال ميكند و فرزندان را از دريافت محبت و حمايت عاطفي محروم ميكند، معاشرتهاي ساير بستگان و آشنايان را كاهش مي دهد. زيرا آنها از ارتباط با چنين خانوادهاي احساس ناخرسندي، خطر و سرافكندگي ميكنند، بنابراين اعتياد موجب مي شود تا از ميزان حمايتهاي خانوادگي و روابط فاميلي كاسته شود. اين مسأله ميتواند آسيبهاي جدّي بر پيكر خانوادة معتاد وارد نمايد.
- احتمال ابتلاي اعضاي خانواده به بيماري ايدز
مصرف مواد مخدر و عدم توجه به بهداشت شخصي، روسپيگري و ارتباط با افراد آلوده به ويروس hiv اغلب منجر به ابتلاي فرد معتاد، به بيماري ايدز مي شود و از آنجا كه فرد معتاد در خانواده با همسر و فرزندان در ارتباط است، مي تواند منشأ بروز بيماري در ميان ساير اعضاي خانواده باشد. مطابق آمار ارائه شده از سوي دبير ستاد مبارزه با مواد مخدر، آمار تزريقيهاي مبتلا به ايدز 16 هزار معتاد است.[30]
ج)ـ پيامدهاي اجتماعي
- افزايش ارتكاب انواع جرائم عليه اموال و اخلاق
معتاد هر روز در معرض خطر ارتكاب جرم است. شايع ترين بزهكاري زنان معتاد، سرقت، حمل و نقل مواد مخدر و روسپيگري است. اعتياد زنان حتي موجب مي شود كه جرائم زنان به الگوهاي مـردانه گـرايش پيدا كند، مـيلر (1981) نشان مي دهد كه جرائم ارتكابي بين زنان مجرم معتاد و مجرمين غير معتاد تفاوت دارد و جرائم زنان معتاد اغلب بر اساس الگوبرداري از مردان معتاد مي باشد.
در بسياري از موارد مصرف مواد مخدر با روسپيگري همبستگي نزديكي دارد. زنان معتاد اغلب براي خريد مواد مخدر به خودفروشي، سرقت و جيببري مي پردازند. 12 درصد از زنان سارق به انگيزه تهيه مواد مخدر مرتكب سرقت شده اند.[31]
پيشگيري از اعتياد زنان
پيشگيري از اعتياد، به مراتب از درمان معتادان آسانتر است. اين موضوع مورد تأييد آموزههاي ديني اسلام ميباشد. به طوري كه امام حسن عسكري (ع) ميفرمايند: «رد المعتاد عن عادته كالمعجز»[32] «بازگردانيدن كسي از عادتش در صورتي كه به چيزي عادت كرده است، همانند معجزه است.» بدين لحاظ راهكارهاي پيشگيري از اشاعه اعتياد در بين زنان، در سه سطح خرد، مياني و كلان مطرح ميشود:
1- در سطح خرد
از جمله ابزارهاي پيشگيري از اعتياد زنان، شناخت آنها نسبت به اثرات و پيامدهاي سوء مواد مخدر است كه آنها را به دام خود كشانده و حيات و زندگي آنها را نابود ميكند. از آنجا كه اغلب دختران و زنان معتاد، چنين وضعيتي را براي زندگي خود تصور نميكردند و به طور ناخواسته در دامان آن گرفتار آمده اند، ضروري است كه آموزشهاي لازم در اين خصوص از طريق دستگاههاي آموزشي و فرهنگي به عموم زنان ارائه شود. برخي از راهكارهاي پيشگيري از اعتياد زنان عبارتند از:
- آشنايي زنان با مشخصات مواد مخدر
يكي از راه هاي پيشگيري زنان از اعتياد، آشنايي آنها نسبت به خصوصيات مواد مخدر و پيامدهاي آن است. هرچه فرد آگاهي بيشتري نسبت به آثار منفي و زيان بار اعتياد به مواد مخدر داشته باشد، احتمال اجتناب از آن بيشتر است و اين شيوه پيشگيري، از نوع كنترل دروني است كه اثر و نتيجة آن به مراتب بيش از كنترل بيروني ميباشد.
- تقويت باورها و ارزش هاي ديني
هرچقدر ارزش ها و دستورات ديني در فرد، بيشتر دروني شود به او در برابر رفتارهاي انحرافي مصونيت ميدهد. همچنين دين به جهت داشتن آيين هاي مذهبي جمعي و اعطاي مسئوليت هاي جمعي به پيروان خود و تحريص و تشويق آنها به انجام كارهاي نيك و معاونت در امور خير و پرهيز از همراهي با ديگران در كارهاي خلاف و ناصواب، رفتار انسانها را هنجارمند نموده و آنان را با نظام اجتماعي همنوا مي سازد. چند نمونه از راهكارها در اين سطح عبارتند از: دين با تعليم باورها، ارزشها و بشارت به پاداش و انذار از كيفر سخت اخروي موجب صيانت انسان در انجام اعمال انحرافي ميشود. از اينرو بسياري از دانشمندان علوم اجتماعي دين را به عنوان يكي از ابزارهاي عمدة پيشگيري از انحرافات اجتماعي به حساب ميآورند. بعضي از آنها معتقدند كه: «در هنگام مواجهة فرد با وضعيت بيهنجاري اجتماعي، دين قادر است تا نوعي جايگزين مشروع و قابل اتكا را در ازاي اهداف يا ابزارهاي غيرقابل دسترسي فراهم آورد و فرد را از ابتلا به تبعات رواني بيهنجاري دور سازد.»[33] همچنين گفته ميشود كه بسياري از ارزشها و هنجارهاي مهم اجتماعي در قلمرو دين قرار ميگيرند و دين با تقويت اين ارزشها و هنجارها، رفتارهاي فرد را كنترل ميكند. به علاوه دين با بيان ارزشها و پاداشهاي معنوي و با شركت دادن افراد در مراسم و آئينهاي خاص و تحريك احساسات و عواطف افراد، آنها را در دنياي ناامنيها مورد حمايت عاطفي قرار ميدهد و در حوادث مهم زندگي ياري ميدهد و صبر و تحمل افراد را در مقابله با مشكلات و سختيهاي زندگي اجتماعي افزايش ميدهد.[34]
2- در سطح مياني
به اعتقاد صاحبنظران، خانواده بيشترين تأثير را برروي افكار، اخلاق و رفتار فرزندان دارد. اگر بين اعضاي خانواده روابط سالمي وجود داشته باشد و فرزندان از محبت و عاطفه والدين در حد اعتدال برخوردار باشند، در اين صورت فرزندان، والدين خود را به عنوان الگوهاي رفتاري خود انتخاب ميكنند و از پيوستن به افراد و گروههاي بزهكار دوري ميجويند. فرزندان در خانواده ياد ميگيرند كه بايد به قوانين و هنجارهاي اجتماعي احترام بگذارند و از ارتكاب رفتارهاي مجرمانه و انحرافي از جمله اعتياد دوري گزينند. تأثير خانواده در پيشگيري از اعتياد در صورتي مضاعف ميشود كه دين در زندگي آنها حضوري پررنگ داشته باشد.
- انتخاب همسر مناسب
خانواده ها تلاش نمايند تا فردي مناسب و عاري از هرگونه اعتياد را براي همسري دختر خود برگزيند. شناخت، افكار، اخلاق و رفتار همسر آينده موجب مي شود تا مشتركات آنها افزايش يافته و ستيزه هاي خانوادگي و تنش هاي ناشي از آن تقليل يابد. در اين صورت نيازهاي عاطفي زن در خانواده فراهم شده و از زندگي خويش احساس رضايتمندي مي نمايد، در نتيجه از پيوستن به گروه هاي معتاد و انحرافي اجتناب مي نمايد.
- جلوگيري فرزندان از شركت در پارتي ها
با گسترش نسبي مصرف، استفاده از مواد مخدر و خصوصاً قرص هاي شادي در پارتي ها و مهماني ها، والدين سعي كنند تا فرزندان خود را از شركت در اين مجالس بازدارند و در صورتي كه با اصرار فرزندان و يا بستگان مواجه شوند به همراه فرزندان خود در اين مجالس شركت كنند تا بتوانند خطر احتمالي استفاده از آن را منتفي نمايند و در عوض آنها را به شركت در مجالس مذهبي و عبادي تشويق نمايند.
- كمك به فرزندان در انتخاب دوستان صالح
والدين و خصوصاً مادر تلاش كنند تا از طريق ايجاد روابط صميمي و نزديك با فرزند دختر، او را در انتخاب دوستان خوب و صالح كمك نمايند، تا در قبال بسياري از انحرافات اجتماعي مصونيت داشته باشد. همچنين والدين بكوشند تا بر رفتار فرزندشان كنترل داشته باشند و دوستان او را بشناسند و در صورت امكان با آنها ارتباط برقرار كنند. با خانواده هايي كه فرزندان آنها صالح ميباشند، روابط اجتماعي بيشتري داشته باشند و از اين طريق زمينه دوستي فرزند خود را با آنها فراهم نمايند.
3- در سطح كلان
دستاندركاران امور فرهنگي، اقتصادي، قضايي و انتظامي جامعه بايد تلاش همه جانبهاي را به طور منسجم و هماهنگ شروع كرده و راههاي گسترش اعتياد را در سطح جامعه مسدود نمايند. از اينرو لازم است كه در حوزة فرهنگ و در كنار آموزش و تعليم و هدايت افراد به سوي شغل خاص، به مسأله تربيت افراد توجه شود، به خصوص راهكارهايي در جهت نهادينه كردن دين و دستورات و ارزشهاي ديني در بين محصلين و دانشجويان، اجرا گردد و منابع و كتب مغاير با مباني ديني و عناصر فرهنگي جامعه تغيير نمايد. در حوزة اقتصاد نيز بايد فرصتهاي اشتغال ايجاد كرد و سطح درآمد طبقات پايين جامعه را افزايش داد و تورم را كنترل نمود. به طوري كه تهيه حداقل امكانات زندگي براي افراد و قشرهاي آسيبپذير جامعه ممكن باشد. همچنين در حوزه قضايي و انتظامي نيز بايد قوانين جزائي مناسب و بازدارندهاي تدوين نمود تا دستگاه قضايي با قاطعيت تمام با قاچاقچيان و حاميان آنها برخورد نمايد. برخي از راهكارها به اختصار عبارتند از:
- دقت در صدور گواهي عدم اعتياد
براي جلوگيري از ازدواج دختران با افراد معتاد، صدور گواهي عدم اعتياد با دقت و مسئوليت بيشتري از سوي مسئولين ذي صلاح صورت گيرد، به طوري كه در صورت كشف خلاف، مسئولين مربوطه، مورد را پيگرد قانوني نموده و جريمه هاي سنگيني را تعيين نمايند. در حالي كه امروزه به جهت عدم دقت كافي در اين زمينه، افرد معتاد مي توانند با شيوه هاي مختلف گواهي عدم اعتياد دريافت كنند و به عنوان يك فرد عاري از اعتياد، ازدواج كرده و يا به عنوان كارمند فعاليت نمايند و خانواده ها با اطمينان از اين برگه تأييد صلاحيت، دختر خود را همسر فردي معتاد نمايند كه بعد از مدتي يا اعتياد همسر را به دنبال داشته يا فرزندان معتادي را تحويل جامعه مي دهد.
- نظارت بيشتر بر مكان هاي جرم زا
ضروري است نيروي انتظامي بر قهوه خانه ها، كافي شاپ ها، كلوپ ها، پارك ها و مهمان خانه هاي بين شهري، نظارت بيشتري داشته باشد و امنيت معتادين را در اين مكان ها سلب كند.
- آگاهيرساني دربارة مضرات اعتياد
ضرورت دارد وسايل ارتباط جمعي به ويژه صدا و سيما، آثار و پيامدهاي زيانبار اعتياد را در قالب داستان يا فيلم به تصوير بكشند و اعضاي جامعه را مطلع سازند. به طور نمونه با تهيه فيلمهاي سينمايي ناتواني زنان معتاد را در انجام وظايف همسري و مادري نشان دهند و آسيب به همسر و فرزندان خانواده را بازگو نمايد.
- ايجاد زمينه هاي اشتغال
دولت، تلاش ميكند سياست ها و برنامه هاي خود را براساس اشتغال زايي تنظيم نمايد و عوامل بيكاري كارگران و تعطيلي كارخانه ها و يا ورشكسته شدن شركت هارا شناسايي و رفع نمايد.
فایل به طورکامل پیوست شده است :
اعتياد به مواد مخدر يكي از معضلات اصلي جامعه جهاني است. آمار رو به افزايش مصرف مواد مخدر در دنياي كنوني به گونه اي است كه يكي از سم شناسان معروف دنيا به نام لودوينگ مي گويد: «اگر غذا را مستثني كنيم، هيچ ماده اي در روي زمين نيست كه به اندازه مواد مخدر اين چنين آسان وارد زندگي ملت ها شده باشد».[1] مطابق گزارشات آماري، مصـرف مـواد مـخدر در ايـران نـيز روندي افزايش دارد و در ميان انواع ناهنجاري ها، آسيب زاترين و گسترده ترين معضلات است. اينك پديده اعتياد در ميان زنان نيز همچون عارضه اي فردي، خانوادگي و اجتماعي مطرح مي باشد و داراي ابعاد پيچيده و چندگانهاي است؛ بدين جهت بررسي هاي جامعه شناخـتي، روانـشناختي، اقتصادي... در راستاي شناسايي علل و عوامل اين معضل و يافتن راهكارهاي مؤثر جهت پيشگيري، مقابله و درمان ضروري است.
تعريف اعتياد
اعتياد در لغت به معناي عادت كردن و يا خوي كردن به چيزي است.[2] سازمان ملل متحد (1950) اعتياد را اين گونه تعريف كرده است: اعتياد، مسموميت حاد يا مزمني است كه براي شخص يا اجتماع زيان بخش ميباشد و از طريق استعمال داروي طبيعي يا صنعتي ايجاد مي شود. اعتياد به مواد مخدر داراي سه ويژگي ذيل است:
1)- احساس نياز شديد به ادامه استعمال دارو و تهيه آن از هر طريق ممكن.
2)- وجود علاقه شديد به افزايش مداوم ميزان مصرف دارو.
3)- وجود وابستگي رواني و جسماني به آثار دارو، به طوري كه در اثر عدم دسترسي به آن، علائم وابستگي رواني و جسماني در فرد معتاد هويدا شود.[3]
انواع مواد مخدر
مواد مخدر را به لحاظ نوع اثرگذاري، عوارض جانبي، نحوه مصرف و نوع وابستگي تقسيم مينمايند. برخي از انواع مواد مخدر شامل ترياك، مورفين، هروئين، حشيش، متادون، اِل. اس .دي و سيگار است. با گذشت زمان اين مواد، در اشكال، تركيبات، آثار و اسامي جديدي عرضه مي شود كه يكي از جديدترين آنها قرص شادي (اكستاسي) يا «متيل دي اكسي متيل آمفتامين»[4] مي باشد كه به شكل آدامس، قرص، كپسول يا پودر مورد استفاده قرار مي گيرد و عوارض خطرناك روحي و جسمي را به دنبال دارد. امروزه اعتياد به سيگار به عنوان تنها مادة تخدير كننده ايي كه براي همه افراد جامعه قابل دسترسي ميباشد و مصرف آن قبح اجتماعي خود را از دست داده، رو به افزايش است. به زعم بسياري از افراد جامعه، سيگار، جزء مواد مخدر محسوب نمي شود، در حالي كه بر اساس طبقه بندي سازمان جهاني بهداشت (1980) به عنوان يكي از مجموعه هاي اعتياد به مواد مخدر به حساب آمده است.[5] افراد سيگاري بيشتر از سايرين در معرض اعتياد به مواد مخدر قرار دارند. تحقيقات نشان مي دهد كه 95 درصد از معتادان قبل از اعتياد، سابقه مصرف سيگار داشته اند.[6] اخيراً مصرف سيگار در بين جوانان و زنان ايراني افزايش يافته است. بر اساس اطلاعات سازمان ملي جوانان 30 درصد جوانان كشور در سنين 10 تا 19 سالگي، استعمال دخانيات را تجربه كرده اند و نسبت پسران در اين تجربه بيش از دختران است.[7] مطابق آمار، حدود 4/3 درصد زنان ايراني سيگار استعمال مي كنند و بيشتر آنها تحصيل كرده مي باشند، به طوري كه گفته مي شود 5 درصد دختران دانشجو سيگاري هستند.[8] از نظر زنان و دختران سيگاري، مصرف سيگار نشانه تشخّص، امروزي بودن، برابري بين زن و مرد، عامل جلب توجه و نيز وسيله جلب رضايت براي ورود به برخي گروه هاي دوستي پسران است.[9]
متغيرهاي اعتياد
- سن
سن، يكي از عواملي است كه در نوع رفتار و افعال انسان تأثير بسزائي دارد، افراد در دوره هاي سني متفاوت داراي شخصيت هاي متفاوتي هستند. هر يك از اين دوره هاي سني، زمينهاي را براي انجام رفتاري خاص فراهم ميكند. يكي از حساس ترين و مهم ترين دوره هاي سني، مرحله نوجواني و جواني است كه از حدود 12 سالگي شروع و تا حدود 25 سالگي ادامه مييابد. در اين مرحله، فرد واجد خصوصياتي از قبيل تشخّص طلبي، استقلال طلبي، خودنمايي، مخالفت جويي، هيجان خواهي، تأثيرپذيري از گروه دوستان و ... مي باشد. در نتيجه زمينه مناسبي براي انحراف وي وجود دارد. داده ها نشان مي دهد كه گروه هاي سني به طور مساوي در معرض اعتياد قرار ندارند، بلكه هر چه سن افراد بالاتر مي رود، زمينه هاي ابتلا به اعتياد كاهش مي يابد؛ به طوري كه 16 درصد معتادان، كمتر از 20 سال هستند و 28 درصد از آنها در سنين 20 تا 24 سالگي معتاد مي شوند. تحقيقات نشان ميدهد كه در سنين بالاتر گرايش به مواد مخدر كاهش مييابد.[10]
- جنس
در اكثر جوامع، زنان بسيار كمتر از مردان رفتار انحرافي و مجرمانه دارند. در ايران، نرخ اعتياد مردان بيش از زنان است. به طوري كه 95 درصد معتادان، مرد و 5 درصد زن ميباشند. تعداد معتادان زنداني مرد نيز بيش از زنان معتاد زنداني است، زيرا اغلب زنان معتاد، مواد مخدر را در خانه مصرف مي كنند و به همين دليل مشكل اعتياد آنان كمتر به چشم مي آيد و آشكار مي شود.
- سطح تحصيلات
بين سطح تحصيلات، با گرايش به مواد مخدر همبستگي معكوس وجود دارد. با افزايش سطح تحصيلات، از ميزان معتادان كاسته مي شود. آمار نشان مي دهد كه تحصيلات اكثر معتادان، در حد دوره متوسطه است.[11] به نظر مي رسد با افزايش آگاهي فرد نسبت به آثار و پيامدهاي اين مواد و اشتغالات فكري و عملي وي، گرايش فرد به رفتارهاي انحرافي از جمله اعتياد كاهش مي يابد.
- شغل
تحقيقات نشان مي دهد كه نارضايتي شغلي و فشار ناشي از آن، موجب ناراحتي و خستگي فرد شده و او را وادار مي سازد تا براي فرار از اين مشكلات، به مواد روي آورد. امروزه به دلايل مختلف، وظيفه خانه داري و تدبير امور منزل از سوي برخي افراد، عملي بي ارزش شمرده ميشود كه افراد فاقد توانايي هاي شغلي، وقت خود را صرف آن مينمايند. اين تفكر رضايت زنان را نسبت به نقش خانه داري، كمتر ميكند، به طوري كه آن را رفتاري تكراري و خسته كننده ميشمارند، لذا براي رهايي از عوارض آن، به مصرف مواد مخدر گرايش پيدا ميكنند. مطابق آمار، اغلب زنان معتاد، خانه دار بوده اند.[12]
- وضعيت تأهل
تعداد زنان معتاد متأهل، بيش از دختران معتاد است. زنان برخلاف مردان به جهت نظارت بيشتر از سوي اعضاي خانواده و خويشتن داري ذاتي، كمتر كارهاي آسيب زا و خطرناك انجام ميدهند. از اين رو بين آمار زنان و مردان معتاد تفاوت معناداري وجود دارد. عامل اصلي اين موضوع به اعتياد همسر بازميگردد.
علل و عوامل اعتياد
اعتياد زنان، معضلي چند وجهي است و علل و عوامل متعددي نظير علل فردي، خانوادگي و اجتماعي در بروز و اشاعه آن مؤثر است.
الف)- علل فردي
يك بخش از عوامل مؤثر در مصرف مواد مخدر علل فردي است. نتايج يك پژوهش در خصوص شناسايي عوامل اعتياد زنان، در بخش بررسي عوامل فردي، كاهش دردهاي جسماني را با 47 درصد، كسب لذت 20 درصد، كنجكاوي 24 درصد و كـمبودهاي عاطـفي را با 9 درصد گزارش نموده است.[13]
- فقدان شناخت
پايين بودن سطح شناخت زنان نسبت به مشخصات مواد مخدر و پيامدهاي ناگوار مصرف آن، از جمله عوامل اعتياد است. بسياري از افراد به جهت عدم اطلاعات كافي از عواقب مصرف مواد و زودباوري[14] و ارضاي حس كنجكاوي، به استعمال مواد مخدر روي مي آورند، اين مسأله در بين جوانان، خصوصاً جوانان باهوش، حادتر است. چنانچه فرد در اولين مرتبة مصرف مواد مخدر، احساس خوشايندي داشته باشد، سعي مي كند كه در روزهاي بعد، از هر طريق ممكن، مقدار ديگري از آن را مصرف نمايد، لذا به تدريج معتاد ميشود.
- ضعف اراده
بين اعتياد با زمينه هاي شخصيتي افراد همبستگي وجود دارد. هر چقدر افراد از عزم و اراده قوي برخوردار باشند، به همان نسبت در برابر رفتار انحرافي ديگران (بستگان، دوستان، آشنايان و ...) و مقاومت مينمايند و از ارتكاب آن دوري مي كنند. در حالي كه افراد سست رأي، سريع تحت تأثير افراد معتاد قرار گرفته و ارزش ها، هنجارها و اسلوب رفتاري آنان را مي پذيرند. در مجموع به نظر مي رسد افرادي با روحيات ضعيف، زودباور، كم طاقت در برابر مشكلات، سرخورده، فاقد اعتماد به نفس، هيجاني و... بيشتر در معرض خطر ابتلا قرار دارند.
- پايين بودن سطح تحمل
تحمل پذيري و بردباري افراد در برابر سختي ها و ناملايمات، به خلق و خو، ساختار فيزيولوژيكي و قدرت اراده آنها بستگي دارد. هر چقدر سطح تحمل افراد كمتر باشد، بيشتر به دنبال لذت جوئي هاي آني و راحت طلبي مي روند و كمتر اهداف متعالي و بزرگ را دنبال مي كنند. امروزه متأسفانه جوانان درصددند به جاي رسيدن به لذت هاي پايدار، از ابزارهاي نامشروع و راههاي ميان بُر براي رسيدن به لذت ها و خوشي هاي آني و گذرا استفاده نمايند، در حالي كه اين مسأله به جهت پيامدهاي ناگوار آن، در شريعت مورد مذمت قرار گرفته است. حضرت علي (ع) مي فرمايند: «كم من شهرة ساعةِ اورثت حزناً طويلاً». «چه بسا ساعتي كامروايي، اندوهي طولاني به بار آورد و غم و غصه اي فراوان را در پي داشته باشد».[15] همچنين حضرت، درباره كساني كه به خطرات لذات انحرافي توجه دارند، اما آن را طلب مي كنند، مي فرمايند: «عجبتُ لمن عرف سوء عواقب اللذات كيف لا يعف» «از كسي كه عواقب بد لذت ها را مي داند، ولي از آن دست برنمي دارد، تعجب مي كنم».[16] بسياري از زنان معتاد تنها به دنبال لذت هاي آني و زودگذر بوده اند. نتايج تحقيق بر روي 132 معتاد نشان مي دهد كه شايع ترين علل اعتياد از ديدگاه آنان به ترتيب وجود ناراحتي هاي روحي، تفريح و خوش گذراني بوده است.[17] بر اساس گزارش دبير شوراي هماهنگي مبارزه با مواد مخدر استان خراسان، مصرف تفنني مواد مخدر در اين استان افزايش يافته و تعداد زنان زنداني به جرم مصرف و توزيع مواد مخدر در اين استان بيش از ساير استانها است. بر پايه شواهد، مصرفِ تفنني مواد در بين دختران نمود بيشتري دارد.[18]
- شخصيت ضد اجتماعي
شخصيت هاي ضد اجتماعي، معمولاً رفتاري را مرتكب مي شوند كه مورد قبول افراد جامعه نيست، ولي خود، آن رفتار را ناپسند و زيان بخش نمي دانند. آنان با اتخاذ شيوه هاي نامناسب از قبيل دروغ گويي، مكر و فريب، دزدي و ... براي رسيدن به مقاصد نامشروع، حقوق ديگران را پايمال ميكنند. از نشانه هاي شخصيتهاي ضد اجتماعي خودمحوري، فقدان احساس گناه و پشيماني، جلب اعتماد ديگران، بي توجهي نسبت به مهرباني و اعتماد ديگران و داشتن ظاهري فريبنده و آرام است.[19] همچنين بارزترين ويژگي آنها، لذت طلبي، فرار از درد و مشكلات و رهايي از مسئوليت هاي زندگي است؛ آنها به منظور تأمين اين اهداف به اعتياد رو مي آورند، لذا بسياري از معتادان، شخصيت ضداجتماعي دارند».[20]
- احساس تنهايي
يكي از عوامل عمدة ارتكاب رفتارهاي انحرافي نظير اعتياد، احساس تنهايي است؛ به طوري كه بعضي روانشناسان، اعتياد را بيماري تنهايي مي دانند. افرادي كه ارتباط مستحكمي با ديگران (خانواده، دوستان، بستگان) ندارند و هميشه احساس تنهايي مي كنند و تنهايي آنان نتيجه ناكامي و شكست در عشق و دوستي ميباشد، سعي مي كنند براي فراموشي شكست و ناكامي خود درعشق و رهايي از غم ها و غصه ها، به مواد تخدير كننده روي آورند و بدون در نظر گرفتن عواقب منفي و ناگوار آن، لذتهاي آني را جايگزين آن نمايند.
- دردهاي جسمي
برخي افراد، براي تسكين دردهاي جسمي، از مواد مخدر و مشتقات آن استفاده مي كنند. اين تسكين موقتي براي فرد مصرف كننده، به منزلة پاداش تلقي مي شود، لذا استعمال مواد را ادامه داده و در نتيجه معتاد ميشود. تحقيقات بر روي 2105 معتاد نشان مي دهد كه 312 نفر از آنها به علت بيماري جسمي، معتاد شده اند.[21]
- تعدي هاي جنسي و جسمي
محققان مؤسسه علمي مواد مخدر آمريكا در تحقيقات خود به اين نتيجه رسيده اند كه سابقه تعدي جنسي و فيزيكي در زنان، مي تواند زمينه ساز گرايش به مصرف مواد مخدر در بين زنان باشد. مطابق پژوهش هاي اين مركز، زناني كه مورد تعدي جسمي و جنسي قرار گرفته اند، 4 برابر زنان ديگر به سوي اعتياد كشيده شده اند.[22]
ب)- علل خانوادگي
- اعتياد والدين
خانواده اولين محيطي است كه فرزندان را با باورها، ارزش ها و هنجارهاي جامعه آشنا مي كند و به تدريج شخصيت فرزندان را بر اساس اين عناصر شكل مي دهد. فرزندان با الگوبرداري از والدين، اغلب رفتارهاي آنان، حتي رفتارهايي را كه والدين توجهي به آن ندارند، نـظـير شـيـوه و لـهجه صحبت كردن، پرخاشگري، به كار بردن الفاظ ناپسند، فحاشي، كارهاي خلاف و ... تقليد ميكنند. اعتياد والدين به سيگار يا مواد مخدر، موجب مي شود تا فرزندان، رفتار آسيبزاي آنها را الگو قرار داده و معتاد شوند. از سوي ديگر تحمل فرزندان، به جهت زندگي در خانه اي كه آلوده به مواد مخدر است و اغلب اعضاي خانواده نشئه و بيكار و ... مي باشند، كاهش مييابد و به سوي اعتياد كشيده ميشوند.
- درگيري و ستيز بين والدين
درگيري و نزاع بين والدين در محيط خانواده موجب سلب آرامش و آسايش فرزندان در خانه مي شود، لذا آنها ترجيح ميدهند كه بيشتر اوقات خود را در خارج از منزل سپري نمايند و به جهت كمبود محبت از سوي والدين، جذب محبت هاي ظاهري گروههاي منحرف شوند و با تحريك آنها براي رهايي از سختي ها و مشكلات زندگي، به مصرف مواد مخدر روي آورند. براساس نتايج يك پژوهش، حدود 82 درصد از معتادان، ستيزه هاي خانوادگي را عامل فرار خود از منزل و رو آوردن به اعتياد مي دانند.[23] بنابراين هر چقدر اختلافات خانوادگي بيشتر باشد، احتمال گرايش فرزندان به سوي اعتياد بيشتر است.
- اعتياد همسر
شوهران معتاد يكي از مهم ترين عوامل اعتياد زنان به حساب مي آيند. آنها براي آنكه در موقع استعمال مواد مخدر مصاحبي داشته باشند و از سرزنش و انتقاد همسر خود بكاهند و در موقع تنگدستي و عدم تمكّن مالي براي تهيه مواد مخدر، او را به كارهاي ناپسند و نامشروع نظير گدايي، فروش مواد مخدر و خودفروشي بكشانند، زن خود را معتاد ميكنند و حتي از فرزندان خويش سوء استفاده مينمايند و آنها را به توزيع مواد مخدر وادار ميكنند. گاه برخي مردان معتاد، دختران كم سن و سال خود را به ازدواج با افراد مسن و ثروتمند مجبور مي كنند و يا به انجام كارهاي سخت واميدارند.
- نارضايتي از زندگي زناشويي
زناني كه از زندگي زناشويي خود، راضي نيستند و احساس مي كنند كه راهي براي بازگشت ندارند، بيشتر در معرض خطر اعتياد هستند. به طور نمونه دختر كم سني كه پدرش براي رهايي از مخارج زندگي، او را مجبور به ازدواج با فردي ميكند كه از نظر سني بزرگتر است و شغل و تحصيلات مناسبي ندارد؛ در اين صورت، تنفر بيش از اندازه از شوهر، او را وادار مي كند كه به جاي دلبستن به زندگي و انجام نقش هاي خويش و اظهار عشق و علاقه به شوهر، جذب گروه هاي منحرف و معتاد شود و به انگيزه هاي مختلفي از جمله تقليل ناراحتي هاي روحي و رواني، رهايي از فشار زندگي و جبران نارضايتي از ارتباط جنسي با شوهر، به سوي كسب لذت هاي جايگزين نظير مصرف مواد مخدر كشيده شود.
همچنين زناني كه در زندگي قبلي و فعلي خود مورد بدرفتاري و خشونت همسر قرار گرفته اند، ممكن است براي غلبه بر درد، اضطراب و ترس ناشي از آن، مواد مخدر مصرف كنند.
- از هم گسيختگي خانواده
طلاق و جدايي به عنوان آسيبي اجتماعي، آثار رواني نامطلوبي بر روي زوجين و فرزندان آنها مي گذارد. پژوهش ها نشان مي دهد كه تعداد قابل توجهي از زنان بعد از طلاق نسبت به آينده نااميد بوده و احساس اضطراب، دلتنگي و اندوه مينمايند. در اغلب خانواده هاي طلاق، فرزندان به ويژه دختران، از منزل و مدرسه فرار مي كنند و جذب باندهاي انحراف شده و به ارتكاب جرائم مختلف از جمله اعتياد تن مي دهند. طلاق و جدايي از همسر همچنين اثرات سوء و ناگواري را بر زوجين به ويژه زن برجاي مي گذارد، به حدي كه زن مطلقه براي رفع مشكلات روحي ناشي از طلاق به اعتياد گرايش پيدا ميكند.
- پارتي هاي خانوادگي
يكي ديگر از عواملي كه در انحراف افراد خصوصاً زنان تأثير بسياري دارد، برگزاري پارتي هاي خانوادگي، به ويژه پارتي هاي شبانه معروف به «ميهماني هاي شيطاني» است. مردان و زنان لاابالي به بهانه هاي مختلفي از قبيل جشن تولد، جـشـن و سور و... در يك منزل و محفل گرد آمده و به جشن و پايكوبي مي پردازند. افراد در اين مجالس، پس از مصرف مواد مخدر، خصوصاً مواد توّهم زا شروع به رقص مي كنند. مصرف اين مواد، نشاط و سرخوشي كاذبي ايجاد ميكند و آنها را به انجام كارهاي نامعقول و ناشايست وامي دارد.
ج)- علل اجتماعي
- فقر و رفاه بيش از حد
عدم دسترسي به امكانات مالي و معيشتي، احساس محروميت، ناكامي و افسردگي مي تواند زمينة اعتياد برخي زنان را ايجاد كند. همچنين زناني كه به واسطه برخورداري از مال و ثروت و امكانات رفاهي فراوان، فرصت بيشتري براي شركت دركلوپها، پارتيها، كافيشاپها و يا انجام مسافرتهاي تفريحي به داخل و خارج از كشور را دارند، به احتمال زياد در معرض اعتياد به مواد مخدر هستند. از اينرو در هر دو طبقه فقير و غني، امكان گرايش به اعتياد به دلائل خاص وجود دارد، ليكن بعضي معتقدند كه پراكندگي معتادين به مواد مخدر در بين طبقات بالا و پائين جامعه در حال تغيير است و دستيابي به نتيجه (مشخص) در اين موارد، مشكل به نظر ميآيد.[24]
- دوستان ناباب
گروه دوستان بعد از خانواده، دومين عامل مهم و اساسي است كه بيشترين تأثير را در شكلگيري شخصيت افراد دارد، زيرا فرد زماني جزء گروه دوستان محسوب ميشود كه ارزشها و هنجارهاي مورد قبول آنها را بپذيرد و بر اساس آن رفتار كند، در غير اين صورت از طرف آن گروه طرد ميشود و در نهايت از گروه اخراج ميشود. تأثير گروه بر فرد به حدي است كه براي حركت خلاف جريان گروه، بايد از اراده و ايمان بسيار بالايي برخوردار باشد تا بتواند ارزشها و هنجارهاي جمع را نپذيرد يا تغيير دهد. اولياء دين، در انتخاب و گزينش دوست صالح و دوري از همنشيني با افراد ناصالح سفارش نمودهاند. رسول گرامي اسلام (ص) در مورد دوستي با افراد منحرف ميفرمايد: «محاسبة اهل الهوي منساة للايمان و محضرة للشيطان»، «همنشين بد زمينه حضور شيطان را فراهم ميكند».[25]
پيامدهاي اعتياد زنان
اعتياد، موقعيت و منزلت اجتماعي فرد را تنزل ميدهد و او را در نزد ديگران به عنوان فردي معرفي ميكند كه بي عاطفه، خودخواه، فاسد و داراي شخصيت نامتعادل و ناموزون است. اعتياد، نظام خانواده را متلاشي مينمايد، درآمد خانواده و جامعه را تقليل ميدهد و بخش قابل توجهي از آن را اتلاف مي نمايد. فرد معتاد نسبت به قوانين اجتماعي و دستورات ديني بي تفاوت ميگردد و اين مسأله، زمينة ارتكاب بسياري از انحرافات را از سوي وي فراهم ميكند. از اين رو بر اساس قوانين جمهوري اسلامي ايران و بسياري از كشورهاي ديگر، اعتياد به مواد مخدر جرم تلقي مي شود. اعتياد زنان، آسيب هاي جبران ناپذيري را بر فرد، خانواده و جامعه وارد مي سازد كه برخي از اين پيامدها در اين مجال بررسي مي شود.
الف)- پيامدهاي فردي
- ابتلا به بيماري هاي رواني
هرچند در اغلب موارد بيماري هاي روحي زمينه ساز اعتياد زنان مي باشد، اما چنانچه فرد قبل از اعتياد، از سلامت روحي و رواني برخوردار باشد، اعتياد مي تواند موجب بروز بسياري از بيماري هاي رواني باشد.
- ابتلا به بيماريهاي جسمي
احتمال ابتلا به انفاركتوس عضله قلب، سكته مغزي و سرطان لثه و مثانه و سرطان دهانة رحم با مصرف سيگار و مواد مخدر در زنان افزايش مييابد.[26]
استعمال مواد مخدر همچنين منجر به عوارض سوء در دوران حاملگي و يائسگي زود هنگام ميشود و احتمال ناباروري و يا باروري ديرهنگام و سقط جنين را افزايش ميدهد.[27]
- ابتلا به بيماريهاي جنسي
اعتياد زنان آنها را براي تأمين هزينه مواد مخدر به روسپيگري و خودفروشي مي كشاند، در نتيجه، اغلب آنان مبتلا به انواع بيماري هاي جنسي نظير سفليس، سوزاك و ايدز هستند.
ب)- پيامدهاي خانوادگي
- كاهش فرصت ازدواج دختران معتاد
اعتياد مي تواند مانع بزرگي در ازدواج دختران معتاد باشد؛ زيرا هيچ فردي راضي نميشود چنين دختري را به عنوان مادر فرزندان خود انتخاب كند و اگر دختر معتادي بتواند از روي مكر و فريب، فردي را به خود جلب نموده و با او ازدواج كند، اين ازدواج پايدار نخواهد بود. همچنين دختري كه مادري معتاد داشته باشد، به جهت تنزل موقعيت و حيثيت خانوادگي كمتر مورد پذيرش اجتماعي جهت انتخاب و همسري مي باشد.
- طرد از خانواده
زنان معتاد علاوه بر از دست دادن اعتبار و منزلت اجتماعي خود، از لحاظ عرف جامعه مورد قبول نيستند و طرد مي شوند. اين طرد همچنين از سوي خانواده فرد معتاد نيز صورت مي گيرد،[28] به جهت آنكه اعتياد زنان معمولاً نشانه فروغلتيدن آنها در انواع رفتارهاي ضداخلاقي مي باشد. خانواده زنان معتاد، روابط عاطفي و انواع حمايت هاي خانوادگي را از آنان (به ويژه دختران) قطع مي كنند و اين مسأله آغاز مشكلات جديدتر و خطرناك تر است.
- عدم ايفاي نقش مادري
بيترديد اعتياد مادر موجب ميشود كه دائماً به فكر رفع نيازها و وابستگيهاي جسماني و رواني خود باشد و نتواند وظايف مادري خود را به خوبي انجام دهد. فرزندان اين خانواده از ابراز احساسات و عواطف مادري محرومند و ممكن است جذب كساني شوند كه به دروغ نسبت به آنها اظهار عشق و علاقه مينمايند. همچنين به جهت ارتباط مستمر مادر با فرزندان، ميزان اثرگذاري او بر افكار، اخلاق و رفتار فرزندان بيش از پدر است، بنابراين تأثيرات منفي اعتياد مادر بر دختران، مضاعف ميباشد.
- فروپاشي خانواده
زن معتاد، نسبت به اعضاي خانواده خود احساس مسئوليت نميكند و هميشه نيازهاي خود را برخواستههاي آنها مقدم ميدارد. ارتباط عاطفي او با اعضاي خانواده بسيار سطحي و زودگذر است و در آلام آنها همدردي نمي نمايد. هيچ يك از وظايف و نقش هاي خود را انجام نمي دهد، چنين رويه اي در نهايت منجر به درخواست طلاق از سوي مرد مي شود. تحقيقات نشان مي دهد تأثير اعتياد مادر در فروپاشي خانواده و قرباني شدن كودكان حتي از اعتياد پدر بيشتر است. زيرا با اعتياد مادر به عنوان ركن اصلي خانواده، نظم و انضباط خانواده برهم مي خورد و در صورت زنداني شدن زن معتاد، معمولاً همسر وي ازدواج مجدد مي نمايد و اصولاً زندگي خانوادگي نابسامان مي گردد.
- ايجاد نسل معتاد
يكي از اميال و آرزوهاي هر خانواده، داشتن فرزندان سالم و تندرست است، از اينرو والدين تمام توان خود را براي دسترسي به اين مطلوب به كار ميگيرند، اما مادر معتاد در دوران بارداري، فرزندش را معتاد و ناقص مي كند و با دست خود، از داشتن فرزند سالم محروم ميشود و فرزنداني معتاد و بيمار تحويل جامعه ميدهد. يافته هاي تحقيقاتي حاكي از آن است كه به احتمال زياد، نوزاد زنان معتاد از نظر فيزيكي غيرعادي بوده و دچار محروميت ميباشند. گاهي اعتياد مادر نيز موجب اعتياد و مسموميت نوزاد مي شود.[29]
- عدم نظارت بر رفتار فرزندان
يكي از آثار اعتياد، از ميان رفتن نظم و انضباط و كنترل رفتار اعضاي خانواده است. والدين معتاد، به جاي اينكه افكار، اخلاق و رفتار فرزندان را كنترل كنند؛ اعمال و روابط آنها توسط ساير اعضاي خانواده كنترل مي شود و حتي از سوي فرزندان شماتت ميشوند. در اين شرايط فرزندان از آزادي بيشتري برخوردار بوده و در مقابل رفتارهاي مختلف خود پاسخگو نيستند. در اغلب موارد، پسران (و اخيراً دختران) شبها را با گروه دوستان خود سپري مي كنند و بدون اجازه و رضايت والدين به هر شهري كه بخواهند مسافرت مي كنند و هر گروهي را براي دوستي خود برمي گزينند و از هر راهي كه بخواهند درآمد كسب كرده و هر طور بخواهند خرج مي كنند، از اينرو زمينه انحراف فرزندان داراي والدين معتاد به مراتب بيشتر است. در اين خانوادهها فرزندان معمولاً ترك تحصيل نموده يا دچار افت تحصيلي ميشوند.
- ارائه الگوي نامناسب رفتاري
در خانوادهاي كه مادر، معتاد ميباشد، احترام متقابل بين افراد، جاي خود را به نزاع و درگيري ميدهد و در نتيجه فرزندان براساس ارزشها و هنجارهاي موجود در جامعه پرورش نمي يابند، زيرا الگوهاي مناسب رفتاري ندارند، همچنين به دليل عدم روابط محبتآميز با مادر، حاضر به پذيرش نصايح وي نيستند و رفتارهاي خود را براساس خواسته خود تنظيم مي كنند.
روابط عاطفي و رواني مادر با فرزندان، به دليل اعتياد آسيب مي بيند و مصرف مواد مخدر براي وي اولويت مي يابد. همين امر فرزندان را نيز به سوي اعتياد، بزهكاري و رفتار ضد اجتماعي مي كشاند.
- كاهش روابط فاميلي
يكي از نيازهاي رواني انسان، روابط عاطفي و محبتآميز با افراد ديگر است. بخش زيادي از اين نيازهاي انساني به واسطه روابط ميان اعضاي خانواده و بخش ديگر، از طريق روابط ميان اين اعضا با ساير بستگان و دوستان حاصل ميشود. عدم ارضاي صحيح و كامل اين نياز موجب ميشود تا در شخصيت افراد اختلالاتي ايجاد شود. اعتياد والدين علاوه بر اينكه روابط بين اعضاي خانواده را دستخوش اختلال ميكند و فرزندان را از دريافت محبت و حمايت عاطفي محروم ميكند، معاشرتهاي ساير بستگان و آشنايان را كاهش مي دهد. زيرا آنها از ارتباط با چنين خانوادهاي احساس ناخرسندي، خطر و سرافكندگي ميكنند، بنابراين اعتياد موجب مي شود تا از ميزان حمايتهاي خانوادگي و روابط فاميلي كاسته شود. اين مسأله ميتواند آسيبهاي جدّي بر پيكر خانوادة معتاد وارد نمايد.
- احتمال ابتلاي اعضاي خانواده به بيماري ايدز
مصرف مواد مخدر و عدم توجه به بهداشت شخصي، روسپيگري و ارتباط با افراد آلوده به ويروس hiv اغلب منجر به ابتلاي فرد معتاد، به بيماري ايدز مي شود و از آنجا كه فرد معتاد در خانواده با همسر و فرزندان در ارتباط است، مي تواند منشأ بروز بيماري در ميان ساير اعضاي خانواده باشد. مطابق آمار ارائه شده از سوي دبير ستاد مبارزه با مواد مخدر، آمار تزريقيهاي مبتلا به ايدز 16 هزار معتاد است.[30]
ج)ـ پيامدهاي اجتماعي
- افزايش ارتكاب انواع جرائم عليه اموال و اخلاق
معتاد هر روز در معرض خطر ارتكاب جرم است. شايع ترين بزهكاري زنان معتاد، سرقت، حمل و نقل مواد مخدر و روسپيگري است. اعتياد زنان حتي موجب مي شود كه جرائم زنان به الگوهاي مـردانه گـرايش پيدا كند، مـيلر (1981) نشان مي دهد كه جرائم ارتكابي بين زنان مجرم معتاد و مجرمين غير معتاد تفاوت دارد و جرائم زنان معتاد اغلب بر اساس الگوبرداري از مردان معتاد مي باشد.
در بسياري از موارد مصرف مواد مخدر با روسپيگري همبستگي نزديكي دارد. زنان معتاد اغلب براي خريد مواد مخدر به خودفروشي، سرقت و جيببري مي پردازند. 12 درصد از زنان سارق به انگيزه تهيه مواد مخدر مرتكب سرقت شده اند.[31]
پيشگيري از اعتياد زنان
پيشگيري از اعتياد، به مراتب از درمان معتادان آسانتر است. اين موضوع مورد تأييد آموزههاي ديني اسلام ميباشد. به طوري كه امام حسن عسكري (ع) ميفرمايند: «رد المعتاد عن عادته كالمعجز»[32] «بازگردانيدن كسي از عادتش در صورتي كه به چيزي عادت كرده است، همانند معجزه است.» بدين لحاظ راهكارهاي پيشگيري از اشاعه اعتياد در بين زنان، در سه سطح خرد، مياني و كلان مطرح ميشود:
1- در سطح خرد
از جمله ابزارهاي پيشگيري از اعتياد زنان، شناخت آنها نسبت به اثرات و پيامدهاي سوء مواد مخدر است كه آنها را به دام خود كشانده و حيات و زندگي آنها را نابود ميكند. از آنجا كه اغلب دختران و زنان معتاد، چنين وضعيتي را براي زندگي خود تصور نميكردند و به طور ناخواسته در دامان آن گرفتار آمده اند، ضروري است كه آموزشهاي لازم در اين خصوص از طريق دستگاههاي آموزشي و فرهنگي به عموم زنان ارائه شود. برخي از راهكارهاي پيشگيري از اعتياد زنان عبارتند از:
- آشنايي زنان با مشخصات مواد مخدر
يكي از راه هاي پيشگيري زنان از اعتياد، آشنايي آنها نسبت به خصوصيات مواد مخدر و پيامدهاي آن است. هرچه فرد آگاهي بيشتري نسبت به آثار منفي و زيان بار اعتياد به مواد مخدر داشته باشد، احتمال اجتناب از آن بيشتر است و اين شيوه پيشگيري، از نوع كنترل دروني است كه اثر و نتيجة آن به مراتب بيش از كنترل بيروني ميباشد.
- تقويت باورها و ارزش هاي ديني
هرچقدر ارزش ها و دستورات ديني در فرد، بيشتر دروني شود به او در برابر رفتارهاي انحرافي مصونيت ميدهد. همچنين دين به جهت داشتن آيين هاي مذهبي جمعي و اعطاي مسئوليت هاي جمعي به پيروان خود و تحريص و تشويق آنها به انجام كارهاي نيك و معاونت در امور خير و پرهيز از همراهي با ديگران در كارهاي خلاف و ناصواب، رفتار انسانها را هنجارمند نموده و آنان را با نظام اجتماعي همنوا مي سازد. چند نمونه از راهكارها در اين سطح عبارتند از: دين با تعليم باورها، ارزشها و بشارت به پاداش و انذار از كيفر سخت اخروي موجب صيانت انسان در انجام اعمال انحرافي ميشود. از اينرو بسياري از دانشمندان علوم اجتماعي دين را به عنوان يكي از ابزارهاي عمدة پيشگيري از انحرافات اجتماعي به حساب ميآورند. بعضي از آنها معتقدند كه: «در هنگام مواجهة فرد با وضعيت بيهنجاري اجتماعي، دين قادر است تا نوعي جايگزين مشروع و قابل اتكا را در ازاي اهداف يا ابزارهاي غيرقابل دسترسي فراهم آورد و فرد را از ابتلا به تبعات رواني بيهنجاري دور سازد.»[33] همچنين گفته ميشود كه بسياري از ارزشها و هنجارهاي مهم اجتماعي در قلمرو دين قرار ميگيرند و دين با تقويت اين ارزشها و هنجارها، رفتارهاي فرد را كنترل ميكند. به علاوه دين با بيان ارزشها و پاداشهاي معنوي و با شركت دادن افراد در مراسم و آئينهاي خاص و تحريك احساسات و عواطف افراد، آنها را در دنياي ناامنيها مورد حمايت عاطفي قرار ميدهد و در حوادث مهم زندگي ياري ميدهد و صبر و تحمل افراد را در مقابله با مشكلات و سختيهاي زندگي اجتماعي افزايش ميدهد.[34]
2- در سطح مياني
به اعتقاد صاحبنظران، خانواده بيشترين تأثير را برروي افكار، اخلاق و رفتار فرزندان دارد. اگر بين اعضاي خانواده روابط سالمي وجود داشته باشد و فرزندان از محبت و عاطفه والدين در حد اعتدال برخوردار باشند، در اين صورت فرزندان، والدين خود را به عنوان الگوهاي رفتاري خود انتخاب ميكنند و از پيوستن به افراد و گروههاي بزهكار دوري ميجويند. فرزندان در خانواده ياد ميگيرند كه بايد به قوانين و هنجارهاي اجتماعي احترام بگذارند و از ارتكاب رفتارهاي مجرمانه و انحرافي از جمله اعتياد دوري گزينند. تأثير خانواده در پيشگيري از اعتياد در صورتي مضاعف ميشود كه دين در زندگي آنها حضوري پررنگ داشته باشد.
- انتخاب همسر مناسب
خانواده ها تلاش نمايند تا فردي مناسب و عاري از هرگونه اعتياد را براي همسري دختر خود برگزيند. شناخت، افكار، اخلاق و رفتار همسر آينده موجب مي شود تا مشتركات آنها افزايش يافته و ستيزه هاي خانوادگي و تنش هاي ناشي از آن تقليل يابد. در اين صورت نيازهاي عاطفي زن در خانواده فراهم شده و از زندگي خويش احساس رضايتمندي مي نمايد، در نتيجه از پيوستن به گروه هاي معتاد و انحرافي اجتناب مي نمايد.
- جلوگيري فرزندان از شركت در پارتي ها
با گسترش نسبي مصرف، استفاده از مواد مخدر و خصوصاً قرص هاي شادي در پارتي ها و مهماني ها، والدين سعي كنند تا فرزندان خود را از شركت در اين مجالس بازدارند و در صورتي كه با اصرار فرزندان و يا بستگان مواجه شوند به همراه فرزندان خود در اين مجالس شركت كنند تا بتوانند خطر احتمالي استفاده از آن را منتفي نمايند و در عوض آنها را به شركت در مجالس مذهبي و عبادي تشويق نمايند.
- كمك به فرزندان در انتخاب دوستان صالح
والدين و خصوصاً مادر تلاش كنند تا از طريق ايجاد روابط صميمي و نزديك با فرزند دختر، او را در انتخاب دوستان خوب و صالح كمك نمايند، تا در قبال بسياري از انحرافات اجتماعي مصونيت داشته باشد. همچنين والدين بكوشند تا بر رفتار فرزندشان كنترل داشته باشند و دوستان او را بشناسند و در صورت امكان با آنها ارتباط برقرار كنند. با خانواده هايي كه فرزندان آنها صالح ميباشند، روابط اجتماعي بيشتري داشته باشند و از اين طريق زمينه دوستي فرزند خود را با آنها فراهم نمايند.
3- در سطح كلان
دستاندركاران امور فرهنگي، اقتصادي، قضايي و انتظامي جامعه بايد تلاش همه جانبهاي را به طور منسجم و هماهنگ شروع كرده و راههاي گسترش اعتياد را در سطح جامعه مسدود نمايند. از اينرو لازم است كه در حوزة فرهنگ و در كنار آموزش و تعليم و هدايت افراد به سوي شغل خاص، به مسأله تربيت افراد توجه شود، به خصوص راهكارهايي در جهت نهادينه كردن دين و دستورات و ارزشهاي ديني در بين محصلين و دانشجويان، اجرا گردد و منابع و كتب مغاير با مباني ديني و عناصر فرهنگي جامعه تغيير نمايد. در حوزة اقتصاد نيز بايد فرصتهاي اشتغال ايجاد كرد و سطح درآمد طبقات پايين جامعه را افزايش داد و تورم را كنترل نمود. به طوري كه تهيه حداقل امكانات زندگي براي افراد و قشرهاي آسيبپذير جامعه ممكن باشد. همچنين در حوزه قضايي و انتظامي نيز بايد قوانين جزائي مناسب و بازدارندهاي تدوين نمود تا دستگاه قضايي با قاطعيت تمام با قاچاقچيان و حاميان آنها برخورد نمايد. برخي از راهكارها به اختصار عبارتند از:
- دقت در صدور گواهي عدم اعتياد
براي جلوگيري از ازدواج دختران با افراد معتاد، صدور گواهي عدم اعتياد با دقت و مسئوليت بيشتري از سوي مسئولين ذي صلاح صورت گيرد، به طوري كه در صورت كشف خلاف، مسئولين مربوطه، مورد را پيگرد قانوني نموده و جريمه هاي سنگيني را تعيين نمايند. در حالي كه امروزه به جهت عدم دقت كافي در اين زمينه، افرد معتاد مي توانند با شيوه هاي مختلف گواهي عدم اعتياد دريافت كنند و به عنوان يك فرد عاري از اعتياد، ازدواج كرده و يا به عنوان كارمند فعاليت نمايند و خانواده ها با اطمينان از اين برگه تأييد صلاحيت، دختر خود را همسر فردي معتاد نمايند كه بعد از مدتي يا اعتياد همسر را به دنبال داشته يا فرزندان معتادي را تحويل جامعه مي دهد.
- نظارت بيشتر بر مكان هاي جرم زا
ضروري است نيروي انتظامي بر قهوه خانه ها، كافي شاپ ها، كلوپ ها، پارك ها و مهمان خانه هاي بين شهري، نظارت بيشتري داشته باشد و امنيت معتادين را در اين مكان ها سلب كند.
- آگاهيرساني دربارة مضرات اعتياد
ضرورت دارد وسايل ارتباط جمعي به ويژه صدا و سيما، آثار و پيامدهاي زيانبار اعتياد را در قالب داستان يا فيلم به تصوير بكشند و اعضاي جامعه را مطلع سازند. به طور نمونه با تهيه فيلمهاي سينمايي ناتواني زنان معتاد را در انجام وظايف همسري و مادري نشان دهند و آسيب به همسر و فرزندان خانواده را بازگو نمايد.
- ايجاد زمينه هاي اشتغال
دولت، تلاش ميكند سياست ها و برنامه هاي خود را براساس اشتغال زايي تنظيم نمايد و عوامل بيكاري كارگران و تعطيلي كارخانه ها و يا ورشكسته شدن شركت هارا شناسايي و رفع نمايد.
فایل به طورکامل پیوست شده است :